Η Judith Butler θεωρείται σήμερα ως η διανοήτρια εκείνη η οποία έχει επηρεάσει σημαντικά τη φιλοσοφική και κοινωνιολογική σκέψη κυρίως μέσα από  τις εννοιολογήσεις για το φύλο ως διαδικασία (gender as process) και επιτελεστικότητα (gender as Perfotmativity) αναοριοθετώντας ζητήματα έμφυλων διαφορών με κεντρικό άξονα τη θέση του δικαίου. Αφορμή για αυτές τις σκέψεις απετέλεσε η ομιλία της Ε. Λοϊζίδου με θέμα «Δίκαιο, κυριαρχία, μορφές διακυβέρνησης και το ζήτημα της ζωής : μια ανάγνωση του έργου της Judith Butler».

 

Η Judith Butler πραγματεύεται συχνά το θέμα της ζωής, τόσο στο παλαιότερο έργο της (βλ. Gender Trouble, Bodies that Matter, Undoing Gender όπου η ζωή συνδέεται με την έμφυλη ζωή) όσο και στο νεότερο (Antogone’s Claim, Giving an account of Oneself, Precarious Life όπου διαστάσεις νομικής, ηθικής και πολιτικής χροιάς περιπλέκονται με ισχυρισμούς για τη ζωή) προκειμένου να αναζητήσει πρακτικές που περιορίζουν τη ζωή και τρόπους αντίστασης σ’ αυτές, ώστε η ζωή να γίνει πιο «βιώσιμη». Το κυριότερο μέλημα της Butler είναι η εύρεση μιας πιθανότητας βιώσιμης ζωής στις νέες πολιτικές συνθήκες όπου το δίδυμο κυρι-αρχία – κυβερνητικότητα παράγει μη υποφερτές και μη βιώσιμες ζωές. Μολονότι η ίδια η Butler δεν είναι απόλυτα πεπεισμένη για το αν η νομική τάξη μπορεί να διαμορφώσει καλύτερες συνθήκες ζωής για τους ανθρώπους, μέσα από μια συνολική θεώρηση του έργου της προκύπτει ότι εκείνη θεωρεί πως ένα πιο δυναμικό δίκαιο μπορεί να αναζωογονήσει τις συνθήκες μιας «βιώσιμης» ζωής.
Με την επίκληση του παραδείγματος της de facto ανακοίνωσης κατάστασης ανάγκης των ΗΠΑ μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η οποία εισήγαγε μία νέα «πειθαρχική παραγωγή» επιδιώκει να δείξει πώς δημιουργήθηκε και ποια είναι τα αποτελέσματα ενός νέου είδους κυριαρχίας το οποίο χρησιμοποιεί την κυβερνητικότητα ως τεχνική.

 

Η κυβερνητικότητα κατά τον Φουκώ, είναι μία πρακτική διακυβέρνησης η οποία  σε αντίθεση με το μοναρχικό τρόπο εξουσίας, δεν αποσκοπεί στη διατήρηση της εξουσίας του ηγεμόνα, αλλά στη διοίκηση πληθυσμών και στην επιβίωση της πολιτείας. Επικαλούμενη το παράδειγμα του χειρισμού των πολιτικών κρατουμένων στην Κούβα εκ μέρους των ΗΠΑ η Butler ισχυρίζεται ότι οι δύο αυτές μορφές εξουσίας (η μοναρχία και η κυβερνητικότητα) έρ-χονται σε αντίθεση με την κυριαρχία του νόμου. Στο πολύ γνωστό άρθρο της Indefinite de-tention (επ΄ αόριστον εγκλεισμός) η ίδια διατείνεται «θα ήθελα να εισηγηθώ πως η παρούσα συνθετική αναπαράσταση της εξουσίας ισχύος, που αναφέρεται τόσο στη διοίκηση των πλη-θυσμών (χαρακτηριστικό γνώρισμα της govermentality) όσο και την άσκηση κυριαρχίας, οι πράξεις οι οποίες αναστέλλουν / καταργούν και περιορίζουν τη δικαιοδοσία του ίδιου του νόμου, επανασυντίθεται αναφορικά με τον νέο αιχμάλωτο». Σε αντίθεση με τον Φουκώ ο οποίος  ελάχιστα διαχωρίζει το νόμο από το μονάρχη, καθώς θεωρεί το νόμο εργαλείο της επιθυμίας του τελευταίου, η Butler διαχωρίζει τόσο αυτό το είδος εξουσίας όσο και την κυβερνητικότητα από το νόμο.

 

Τα όρια διάκρισης  μεταξύ των τριών τρόπων εξουσίας: του νόμου, της πειθαρχικής εξουσίας και κυβερνητικότητας αποτελούν αντικείμενο ιδιαίτερου ενδιαφέροντος των Agamben, Φουκώ και Butler των οποίων οι συμβολές τους είναι εξαιρετικά σημαντικές. Ενώ οι Agamben και Butler ισχυρίζονται πως η αντιθετική σχέση της μοναρχικής και κυβερνητικής εξουσίας έναντι του νόμου εμφανίζεται όταν αναστέλλεται η νόρμα ή αποσύρεται ο νόμος, ο Φουκώ περιγράφει την απόσυρση ή αναποτελεσματικότητα του νόμου, όταν εμφανίζονται νέες μορφές εξουσίας. Μάλιστα η Butler διατείνεται ότι η δήλωση/διατύπωση της κατάστα-σης ανάγκης ενεργοποιεί την εξουσιαστική κυριαρχία. Στην περίπτωση της έκτακτης ανάγκης η άρση του νόμου φέρει τα χαρακτηριστικά μιας επιτελεστικής πράξης με την έννοια ότι υποστασιοποιεί αυτό το οποίο θα θεωρούσαμε ότι ήδη θα υπήρχε εκεί ενώ ταυτόχρονα μετα-φέρει η ίδια αυτή τον τρόπο εξουσίας σε πρακτικές διακυβέρνησης (όπως είναι η διοίκηση των κρατουμένων, οι αποφάσεις των στρατιωτικών δικαστηρίων κλπ.). Ως εκ τούτου η κυβερνητικότητα η οποία σχετίζεται με πρακτικές διοίκησης ανθρώπων τώρα ενεργοποιείται ως πρακτική κυριαρχίας με χαρακτηριστικά ανάλογα με εκείνα της μοναρχικής εξουσίας.

 

Προχωρώντας ένα βήμα παρακάτω, η Butler θεωρεί ότι για το σύγχρονο αμερικανικό γίγνεσθαι αυτή η δήλωση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης σχηματίζει μια μοναρχική κυβερνητικότητα με τα χαρακτηριστικά ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Υποστηρίζει λοιπόν πως η αρχή του νόμου στο καθεστώς της έκτακτης ανάγκης έχει τα χαρακτηριστικά μιας επι-τελεστικής πράξης.

 

Αυτή η νέα μορφή κυριαρχίας, η νέα συμμαχία μεταξύ κυριαρχίας και βιοπολιτικής που προκύπτει όταν αποσύρεται η εφαρμοστικότητα του νόμου, έχει ως σκοπό την επαύξηση της κρατικής ισχύος κυρίως με δύο τρόπους: με την ίδρυση των στρατιωτικών δικαστηρίων και με τον περιορισμό των κρατουμένων επ΄ αόριστον στον Κόλπο του Γκουαντάναμο.  Αναλύοντας το παράδειγμα των πολιτικών κρατουμένων, εξηγεί πώς ο νόμος μετατρέπεται σε εργαλείο, σε τεχνική της κυβερνητικότητας. Οι κρατούμενοι δε θεωρούνται από την κυβέρνηση των ΗΠΑ κοινοί εγκληματίες αλλά αντιμετωπίζονται ως επικίνδυνα άτομα η δε υποτιθέμενη αυτή επικινδυνότητά τους οδηγεί στην απόσυρση του νόμου. Η επίκληση του «επικίνδυνου» ατόμου επιτρέπει στο κράτος να χρησιμοποιήσει το νόμο ως τεχνική της κυριαρχικής εξουσίας. Η επιτελεστική πράξη ομιλίας όπως είναι η επίκληση του κινδύνου και του επικίνδυνου ανθρώπου δημιουργεί τις προϋποθέσεις για έναν εξωνομικό χώρο στον οποίο ασκείται επ΄ αόριστον η εξωνομική ισχύς. Η δημοσιοποίηση δε εικόνων των κρατουμένων μέσω φωτογραφιών τους, στοχεύει στην ενδυνάμωση των επιδράσεων της επιτελεστικής πράξης «υπάρ-χει μια απομείωση αυτών των ανθρώπινων όντας στην κατάσταση του ζώου, όπου το ζώο παρουσιάζεται σα να βρίσκεται εκτός ελέγχου, σε ανάγκη τιθάσευσης»  διαχωρίζοντας με αυτό τον τρόπο μια κατηγορία ανθρώπων που την εξισώνει με τα ζώα, με απλά ζώντα όντα σε υποκείμενα δηλαδή τα οποία βρίσκονται εκτός του «βίου πολιτικού» (2).  Η απλή βιώσιμη ζωή είναι αυτή που επιφυλάσσει η διοίκηση των ΗΠΑ για τους κρατούμενους του Γκουαντάναμο και τους ψυχικά ασθενείς δηλ για εκείνους που είναι νεκροί χωρίς να έχουν θυσιαστεί.

 

Πέρα λοιπόν απ’ αυτά, βασικό μέλημα της Butler είναι πώς θα γίνει η ζωή μας υποφερ-τή και βιώσιμη. Όσον αφορά τους κρατούμενους, παρόλο που εν πολλοίς θεωρεί το νόμο ανεπαρκή και είναι αντίθετη με μια δίκη η οποία βασίζεται σε κανόνες που βρίσκονται στα χέρια της κυριαρχίας - κυβερνητικότητας, πιστεύει ότι μόνο μέσω του νόμου (στη διαδικασία μιας δίκης) μπορούν αυτοί να παλέψουν για τις συνθήκες μιας υποφερτής και βιώσιμης ζωής. Ωστόσο, για να πετύχει ο νόμος μια πιο ανθρώπινη ζωή, απαιτείται αναθεώρηση του τι ση-μαίνει άνθρωπος. Η ίδια ισχυρίζεται ότι «το να είναι κάποιος άνθρωπος σημαίνει πολλά πράγματα, ένα από τα  οποία είναι πως είμαστε τα είδη των όντων, τα οποία πρέπει να ζήσουν σε έναν κόσμο όπου εμφανίζονται και θα εμφανίζονται συγκρούσεις αξιών και όπου οι συγκρούσεις αυτές είναι ένα σημάδι του τι αποτελεί μιαν ανθρώπινη κοινωνία» (3). Επίσης προ-χωρώντας παραπέρα διατείνεται ότι «το πως αντιμετωπίζουμε τις συγκρούσεις αυτές, αποτελεί σημάδι της ανθρώπινης ιδιότητάς μας, ένα στοιχείο το οποίο βρίσκεται, και είναι πολύ σημαντικό αυτό, εν τω γίγνεσθαι» (4).

 

Προχωρώντας παραπέρα η ίδια προσπαθεί να ανεύρει τρόπους ή δυνάμεις που θα περιόριζαν τις αποκτηνωτικές επιρροές της ισχύουσας κατάστασης. Σε αντίθεση με τον Agamben, ο οποίος καλεί σε ωμή βία η Butler στα τελευταία έργα της  διατείνεται ότι ερευνά την άντληση πιθανών απαντήσεων μέσα από το πλαίσιο των φιλοσοφιών της ειρήνης αλλά και μία νέα μορφή βίας η οποία να μην σκοτώνει αλλά να αναζωογονεί τη ζωή.

 

Όπως ο Φουκώ φαντάζεται την πειθαρχία να μάχεται ενάντια στη δικαιική τάξη γεγονός που προωθεί μιαν εννόηση της νόρμας η οποία γεννάται μέσω του κοινωνικού και πολιτιστικού σώματος και όχι εντός του νόμου, έτσι και η Butler χρησιμοποιεί την πειθαρχική δύναμη για να προσφέρει μια κατανόηση του πώς ορισμένα φύλα καθίστανται νοητά μέσω της ιδέας της επιτελεστικότητας του φύλου σύμφωνα με την οποία το φύλο είναι μια επιτελεστικότητα μια πρακτική εμφυλοποίησης, μια επιτελεστική πράξη που απλώς ονοματίζει αυτό το οποίο υποστασιοποιεί. Με αυτήν την έννοια για τη Butler οι νόρμες αποτελούν  όπλο για πρόκληση του δικαιικού νόμου τις οποίες χρησιμοποιεί για να δείξει πως το κανονιστικό δε συμπίπτει πάντα με το νόμο, πως οι νόρμες δεν είναι στατικές. Η επανερμηνεία της νόρμας, μέσω της αντίστασης σ’ αυτή, δημιουργεί τις συνθήκες για τη δυνατότητα κάποιου να επιβιώνει, αναδιαμορφώνοντας το έδαφος της κατανοησιμότητας. Όταν, με λίγα λόγια, οι νόρμες δεν καθίστανται ο νόμος, μπορούμε να αντισταθούμε σ’ αυτές, ενώ όταν οι νόρμες και ο νόμος καθίστανται ένα, υπάρχει ελάχιστος χώρος για αντίδραση. Επομένως, ο νόμος μέσω της δίκης είναι ο μόνος τρόπος για αντίσταση.